Elkarrizketa: Ana Catalán, Bilbo-Basurtuko ESIko psikiatra eta ikertzailea

“Ezin da ulertu arreta klinikoa ikerketarik gabe. Bata bestea gabe umezurtz geratzen da”

Nahasmendu psikotikoak ohiko gaixotasunak dira, biztanleriaren % 1 baino gehiagori eragiten diotenak eta tratamendua jasotzen dutenak, diabetesa, asma edo hipertentsio arteriala bezalako beste gaixotasun batzuekin gertatzen den bezala. Nahasmendu psikotikoen funtsezko ezaugarrien artean, nabarmendu behar da lehen sintomak 18-28 urte bitartean agertu ohi direla, eta, gainera, pertsona horien eguneroko bizitzan eragin handia izan dezaketela.

Ana Catalánek jarduera kliniko asistentziala Basurtuko Unibertsitate Ospitalean garatzen du 2008tik. Medikuntza eta Kirurgiako Lizentziaturan egin zituen ikasketak Euskal Herriko Unibertsitatean, eta 2001ean amaitu zuen. 2011n lortu zuen doktore-titulua Neurozientzien programan, cum laude kalifikazioarekin. Haren eremua Psikosia da; zehazki, psikosiaren fase goiztiarretako tratamenduari, prebentzio-faktoreei, pronostikoei eta kognitiboei lotutako alderdiak dira. Azken urteotan, taldearen lan kliniko-ikertzailea aldizkari zientifiko garrantzitsuetan argitaratutako artikulu askotan islatu da. Bere jarduera klinikoa eta ikertzailea Euskal Herriko Unibertsitateko Medikuntza Fakultatean irakasle elkartuaren irakaskuntzarekin osatzen du 2011tik. 2019an, ikertzaile gisa egonaldi bat egin zuen Institute of Psychiatry, Psychology, and Neuroscience institutuan, Philip McGuire irakaslearen departamentuan, ikertzaile elkartu gisa egindako egonaldia 2020ra arte luzatuta. Bere ibilbidean zehar hainbat sari jaso ditu, besteak beste, Espainiako Psikiatria Biologikoko Elkarteak 2021ean emandako Ikertzaile Akreditatu Gaztearen Saria.

80ko hamarkadaz geroztik, Bilbo-Basurtuko ESIko Psikiatria Zerbitzuak ikerketa esanguratsua egiten du PSIKOSIAri dagokionez; zehazki, psikosiaren fase goiztiarretako tratamenduarekin, prebentzio-faktoreekin, pronostikoekin eta kognitiboekin lotutako alderdiak ikertzen ditu. Ana Catalán psikiatra eta alor horretako ikertzailearekin hitz egin dugu, ikerketaren bilakaera zein izan den eta zein puntutan dagoen jakiteko.

Egun on, Ana. Gaia zentratzeko, labur-labur azal diezagukezu zer den lehen gertaera psikotikoa?

Agerraldi psikotikoa “aldi baterako errealitatearen haustura” da. Gertaera hori modu malkartsuan gertatzen da, eta erasandako pertsonaren eguneroko bizitza oztopatzen du. Gaixotasun mental baten hasiera izan daiteke, eta, beraz, berehalako eta premiazko arreta behar du. Arreta eta tratamendu goiztiarrarekin, pronostikoa nabarmen hobetzea lor daiteke.

ESIko ikerketa-taldeak hainbat ikerketa-eremu handitan lan egiten du, psikosiaren arloan zentratuta. Zer lan-ildo dituzue martxan eta zer emaitzarekin?

Gure zeregin nagusia asistentziala da, gure pazienteak artatzea eta ahalik eta tratamendurik onena ematea. Horregatik, laguntza hori hobetzeko aukera ematen diguten ikerketa-arloetan zentratuz lan egin dugu beti. Gaur egun, Bizkaiko Osasun Mentaleko Sarearekin lankidetzan, Psikosirako Fase Goiztiarren Zerbitzua dugu martxan, eta aurten gaixotasunaren fase prodromikoetara zabaldu dugu PREGAP zerbitzuarekin (PREbentziorako GAzte- Programa). Bertan, antsietate- eta depresio-sintomak dituzten eta patologia mental larriagoak garatzeko arriskuan dauden 14 eta 35 urte bitarteko pertsonak artatzen ditugu. Zerbitzu honen asmoa gaixotasun mental larriaren ezarpena prebenitzea da. Gaixotasunaren fase horiek ulertzen lagunduko diguten eta psikosia garatu dezaketen endofenotipoak detektatzeko aukera emango diguten proiektuetan lan egiten dugu. Lan hori Londresko Kings Collegeren lankidetzarekin egiten da, eta 2019az geroztik elkarlanean dihardugu. Bereziki, neurokognizioan oinarritutako alderdiak interesatzen zaizkigu, gaixotasunaren fase goiztiarretan eragina dutela erakutsi dutenak eta arrisku-egoera horiek detektatzeko adierazle erabilgarri gisa balio dezaketenak. Lankidetza horren adibide bat JAMA Psychiatry aldizkari entzutetsuan irakur daiteke. Bertan, 2021ean gaiari buruzko berrikuspen luze bat argitaratu genuen.

Zeintzuk dira une honetan egiten ari zaren proiektuen helburuak?

Prebenitzea, prebenitzea, prebenitzea… zoritxarrez, Psikiatrian prebentzioak prentsa txarra dauka, gure espezialitateak eta, bereziki, psikosiak oraindik ere estigmatizazioa pairatzen duelako gizartean. Artatzen ditugun pertsonen bizitza eta funtzionaltasuna hobetu nahi ditugu, tratamendua pertsonalizatuz eta pertsona bakoitzaren beharretara egokituz. Gertaera psikotiko bat gertatu bada, bigarren gertakariaren agerpena prebenitu nahi dugu. Hori oraindik gertatu ez bada, gure esku dauden baliabide guztiak jarri nahi ditugu horrelakorik gerta ez dadin.

Biomarkatzaile berriak izango ditugu gaixotasun mentalaren diagnostiko goiztiarra egiteko?

Etorkizunean, jakina baietz. Horixe da, hain zuzen ere, horrelako lanen ideia. Gaur egun, ezin dugu aurreikusi psikosia izateko aukera zehatza. Badakigu arriskuko paziente jakin batzuen kasuan arriskua % 30 ingurukoa dela. Talde horietan biomarkatzaile genetikoak, neuroirudizkoak eta kognitiboak gelditzeko ekimenak daude. Guk, hain zuzen ere, azken horietan jarri dugu arreta.

Zer garrantzi du gaixotasun mentalaren diagnostiko goiztiarrak eta zein erabakigarria izan daiteke eboluzioan?

Edozein gaixotasunetan bezala, funtsezkoa da antzematea eta tratamendu goiztiarra. Badakigu gaixotasunaren pronostikoa eboluzioaren lehen 5 urteetan jokatzen dela batez ere, psikosiari egotzi ohi zitzaion narriadura prebenitzeko eta saihesteko aukera baitago. Horregatik, interbentzio goiztiarra lehentasuna da osasun-sistemetan.

ESIko Psikiatria Zerbitzua ere oso indartsua da gaixotasun mentalen azterketan eta, zehazki, haurtzaro eta nerabezaroko psikosian. Adin horiek kritikoak al dira gaixotasun mentala garatzeko? Eta zer neurritan eragiten du genetikak nahasmendu horietan?

Psikosia nerabezaroan edo helduaroaren hasieran agertzen da gehienetan. Gizabanakoa pertsona gisa garatzen ari denean. Une horretan gaixotasun mentala agertzeak garapen- eta heltze-prozesuarekiko haustura dakar, eta hori suntsitzailea izan daiteke gizabanakoarentzat. Horregatik, Haurren eta Nerabeen Psikiatriako ikaskideak proiektu honetan inplikatuta daude.

Badakigu psikosia gaixotasuna garatzeko ahultasun genetikoa duten familiei eragiten dien gaixotasuna dela. Gero, noski, ingurumen-faktoreek ere esku hartuko dute, hau da, «pizgarria», kalteberatasun hori adieraz dadin. Detonatzaile horien artean, trauma eta drogak ezagutzen ditugu, adibidez.

Zure ustez, nola dago egoera gaur egun, zeintzuk dira azken urteotan gertatu diren aldaketa garrantzitsuenak eta zeintzuk dira etorkizuneko erronka garrantzitsuenak?

Une ezin hobea da Osasun Mentalerako. Pandemiak herritarren sufrimendua eta buruko patologiaren prebalentzia-tasa altua jarri ditu mahai gainean. Gure esku dago (osasunaren kudeatzaile eta profesionalen esku) aukera hori aprobetxatzen jakitea tratamendu-baldintzak eta arlo horretako ikerkuntza-inbertsioa hobetzeko.

Azken urteotako aurrerapen garrantzitsuenetako bat, hain zuzen ere, psikosiaren hasierako faseen tratamendua ezartzea izan da, gaixotasunaren bilakaeran aldaketa nabarmena eragin baitute.

Gure erronka da gizarteari ulertaraztea gaixotasun mentalak ez dituela antsietatea eta depresioa soilik aipatzen. Kalkuluen arabera, psikosiak munduko biztanleriaren 3-4/1.000 biztanleriari eragiten dio, eta, gaur egun, desgaitasunagatik doitutako bizitza-urte galduen zortzigarren arrazoia da 15-44 urteko taldearentzat. Hainbat azterlanek frogatu dute psikosian interbentzio goiztiarra egitea ez dela hain garestia (ohikoa denaren 1/2 eta 1/3 artean), osasun mental publikoko ohiko zerbitzuekin alderatuta, eta emaitza hobeak ditu hainbat ekitalditan, bokazio- eta gizarte-funtzionamendutik hasi eta berrospitaleratze- eta berrerortze-tasaraino.

Zalantzarik gabe, inbertsio handiagoa behar dugu arlo honetan.

Amaitzeko, Ana, zer bilakaera izan du zure praktika psikiatrikoak eta ikerketak urteetan zehar?

Galdera bikaina da. Zoritxarrez, eta klinikei bi alderdi horiek (klinikoa-ikerkeketa) bateragarri egiteko ematen zaizkien laguntza urrien ondorioz, ahal izan duen moduan eboluzionatu du. Zortea izan dut liluratuta naukan arlo batean aritu ahal izan naizelako, baina ikerketari eskainitako lanaldi asistentzialean denborarik ez dagoenez, zaila egin zait ikertzaile gisa garatu ahal izatea. Egia da aste batzuetako liberazio-kontratuak daudela ikertzaileentzat, baina horiek ez dira nahikoak. Ezin da nazioarteko ikerketaren lehen mailan egon baliabideak eskaini gabe. Hala ere, arlo honetako ikerketa-proiektuetan aritu ahal izateak klinika hobea egin dit. Ezagutza handitzeak beti laguntzen du arreta hobea eskaintzen.

Elkarrizketa hau amaitzeko beste zerbait gehitzea gustatuko litzaizuke?

Gogoratu, besterik gabe, ezin dela ulertu arreta klinikoa ikerketarik gabe. Bata bestea gabe umezurtz geratzen da. Ikerketan eta prebentzioan inbertitzea, kronikotasunaren ondorioak tratatzeko dirua aurreztea da. Espero dut pandemia berri bat behar ez izatea, gogoan izan dezagun.

Gaixotasun mentalaren kausak eta estrategia terapeutiko berriak, oro har, eta psikosia, bereziki, ikertzea lehentasunezko ildoa da Osasunaren Mundu Erakundearentzat, Instituto de Salud Carlos III-rentzat, bai eta nazioarteko, estatuko eta autonomia-erkidegoko beste osasun-erakunde batzuentzat ere.

Eskerrik asko, Ana, zure adeitasunagatik eta osasun-arazo honi buruz eman diguzun informazioagatik, zalantzarik gabe arazo hori pairatzen duten pertsonentzat mugatzailea baita, eta ikerketa berrietan jarritako itxaropenagatik.